Południowe skrzydło klasztoru mieszczące na piętrze Salę Rycerską miało początkowo charakter osobnego budynku: rodzaju "kamienicy". Był to odrębny gmach o charakterze pałacowym, biegnący równolegle do Kaplicy Matki Bożej, połączony z nią przejściami na poziomie pierwszej i drugiej kondygnacji. O zamyśle kompozycyjnego powiązania nowo wzniesionego korpusu Kaplicy (wybudowanego w latach 1641-44) i skrzydła południowego klasztoru, mieszczącego dwie sale (na parterze tzw. letni refektarz, dziś Kaplica Różańcowa, na piętrze - Sala Rycerska), świadczy identyczność dekoracji szczytów wschodnich skrzydła południowego i nawy głównej Kaplicy. W źródłach klasztornych podkreślono, iż opisywana tu część klasztoru z Salą Rycerską nie miała pełnić funkcji mieszkalnej, ale wyłącznie reprezentacyjną. Z czasów budowy - tj. z lat 1647-49 pochodzi ogólne przeznaczenie sali (za wyjątkiem partii zachodniej, później co najmniej dwukrotnie przebudowanej - w I połowie XVIII wieku i w 1957 r.) oraz podziały architektoniczne, dekoracja stiukowa i obrazy powstały w końcu XVII wieku. Wejście do sali znajdowało się w części zachodniej i prowadziło z dolnego korytarza klasztornego. Bieg schodów kończył się już w obrębie sali, a otwór zabezpieczony był z dwóch stron balustradą. Od strony zachodniej znajdowały się drzwi prowadzące na korytarz klasztorny na poziomie 1. piętra. Od strony zachodniej nad tym wejściem znajdował się balkon otwierający się do korytarza 2. piętra klasztoru. Z kolei w ciągu południowym sali, w miejscu obecnego wejścia, usytuowany był balkonik wsparty na arkadzie - rodzaj chórku muzycznego - wbudowany do wnętrza sali, kryjący schody prowadzące na wyższą kondygnację. Większa część opisywanego rozwiązania pochodziła z lat budowy sali, natomiast połączenia z korytarzami klasztornymi w ciągu północnym zostały wprowadzone wraz z dopełnieniem południowo-zachodniego narożnika klasztoru, co nastąpiło w I połowie XVIII wieku.
Jako reprezentatywny salon klasztoru Sala Rycerska była miejscem uroczystości klasztornych. W latach 1656, 1657, 1661 odnotowano w źródłach klasztornych posiedzenia Senatu Rzeczypospolitej. Król Polski Jan Kazimierz w roku 1661 wykorzystał Salę Rycerską jako królewską salę tronową. 4 lutego tego samego roku odbywała się w niej audiencja dla posłów kozackich, zaś następnego dnia - dla posłów cara Aleksandra Michajłowicza. Pomieszczenie to wykorzystano również w czasie ślubu Michała Korybuta Wiśniowieckiego z Eleonorą Habsburżanką, który odbył się na Jasnej Górze w 1670 r., oraz zapewne w czasie pielgrzymki Jana III Sobieskiego przed bitwą pod Wiedniem w 1683 r.
Oprócz oficjalnych uroczystości o charakterze państwowym w Sali Rycerskiej odbywały się wewnętrzne uroczystości paulińskie. Dawniej sala ta służyła do dysput teologicznych i nazywała się Salą Dysput. Jak podaje Michał Baliński w dziele pt. Pielgrzymka do Jasnej Góry w Częstochowie odbyta przez Pątnika XIX wieku (1846): "...dziś jeszcze dwa razy do roku zbierają się w niej zakonnicy, na św. Tomasza z Akwinu - 7 marca i na św. Katarzynę - 25 listopada. Pierwszego z tych dni ołtarzyk co jest na sali ubiera się wspaniale, przynoszą portatyl i obraz św. Tomasza, Msza się odbywa, a muzyka towarzyszy modłom; poczem student teologii ma mowę na pochwałę tego Świętego. Dzień św. Katarzyny z równą uroczystością obchodzony bywa, z tą tylko różnicą, że w ołtarzu ustawiają obraz jej, a kleryk nie teologii, lecz filozofii odnawia pamięć św. Katarzyny. (...) Sala ta na koniec przedstawia niekiedy niemniej uroczyste, ale smutniejsze widowisko. Tu ciała zmarłych zakonników drugiej nocy po zejściu składają się na rozciągnionym całunie, skąd dopiero na katafalk do kościoła przenoszone bywają".
Dekorację ścian sali można datować na lata 90. XVII wieku. Składa się nań dekoracja stiukowa i malarska. Zamiast malowideł ściennych dopełnieniem białej architektury były monumentalne obrazy, wstawione w czołowe ściany lunet. Przęsła wydzielono bliźniaczymi gurtami i pilastrami, których korynckie głowice z przedstawieniami orłów wskazują najwyższą klasę warsztatu rzeźbiarskiego. Na sklepieniu ściany wschodniej umieszczono monumentalny krucyfiks, na przeciwległej zaś - płaskorzeźbę Matki Boskiej Bolesnej. Wystrój malarski sali obejmuje wyłącznie obrazy malowane na płótnie, ilustrujące dzieje Jasnej Góry. W Sali Rycerskiej w roku 1936 odbywały się obrady Synodu Plenarnego Polski, którym przewodniczył legat papieski - kard. Marmaggi.